Ақиқат алдаспаны Бұқар жырау тойы Қарағанды облысында дүрілдеп өтті

Бұқар жыраудың мерейлі 350 жылдығын бұқараның тойына айналдырған Қарағанды Қазақстан ғана емес, халықаралық деңгейде жан-жаққа сауын айтып, баба мерейтойын межеледі. Ұлы жыраудың мерейтойында жыл басынан бері аталмыш қалада өткен республикалық алқалы кеңес, келелі жиын, аймақтық, аумақтық деңгейде ұйымдастырылған түрлі сипаттағы 100-ден астам рухани-мәдени шаралар, жыр мүшәйрасы, елдік көлемде берілген ас — бәрінің басын бір екшеп, қорытынды халықаралық жиын өткерді. Өткен аптаның соңында екі күнге созылған алқалы жиын «Бұқар жыраудың өмірі мен шығармашылығы – бүгінгі қоғамның рухани құндылығы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Бұқар бабаға арналған деректі-көркем фильмнің тұсаукесерімен басталды.

Жұма күні қаладағы «Нұр Отан» партиясы облыстық ғимаратында халықара-лық ғылыми-тәжірибелік конференция, одан кейін Станиславский атындағы облыстық орыс драма театрында Кеңес Жұмабековтың «Көмекей әулие» атты спектаклі қойылды. Халықаралық жиында модератор болып М.Жұрынов, академик жазушы, қоғам қайраткері Ғарифолла Есім, Жазушы ҚР еңбек сіңірген қайраткері А.Смайыл, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразиялық университеттің профессоры, филология ғылымының докторы А.Әлтай, Башқұртстан Мемлекеттік педагогикалық университетінен филология ғылымының докторы, Илшат Насипов, Мимари университетінің докторы, түркиялық Ерпай Ілияс пен Кара Абдиуакал, ЕНУ Л.Н.Гумилев атындағы университеттің (докторы, пейдж) индиялық Гаур Пунит, тарих Өзбек ғылым Академиясынан тарих ғылымының докторы, Кахрамон Раджабов тарих ғылымының докторы, заң ғылымдарының докторы, профессор, Бұқар баба ұрпағы Қабдолсәмет Айтқожиндер баяндамалар жасап, баба мұрасы төңірегінде өз пікірлерін ортаға салды. Олардың ішінде тың ой жаңа деректер де баршылық.

Әлемдік деңгейдегі ойшыл адам

«Дауыл, дауыл дегенге, Шықтық үйден жүгіріп» (Қасым) демей ме? Облыстық әкімдік пен ішкі саясат басқармасы ұйымдастырған халықаралық жиын туралы хабарды ести сала біз де бардық. Түркия, Башқұртстан, Үндістан елдерінен келген зерттеушілер баяндама жасаған конференция тізгінін Ұлттық ғылым академиясының президенті, академик Мұрат Жұрынов ұстағанын-ақ біраз жайды аңғаруға болатын шығар. Жеті бірдей ханның билігін көрген, «Көмекей әулие» атанған ұлы жыраудың ұлағатын насихаттауға қандай тұлға болсын мүдделі екендігі сөзсіз. Ақын Ғалым Жайлыбайша айтсақ, «Бұқары жоқ қоғамның, Абылайы болмайды», әрине. Біздің жыл санауымыздан бұрын өмір сүрген Конфуцидың ілімімен өмір сүрген қытай қандай ел болып отыр?! Қазаққа не қажеттің бәрі «Айтар болсаң Алланы айт!» деген Бұқар толғауларында тұр. Әрбір сөзінің кодын ашып, астарына үңілуде қажет. Аузы дуалы әулиенің өсиеттерін оқи алмай емес, тоқи алмай келе жатсақ — өз кемшілігіміз. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы мен «Ұлы Даланың жеті қыры» мақаласы да осы Бұқар бастаған ғұламалар ғибратымен жүріп, өмір сүр дегенге саяды. «Айнала алмай ат өлсін, Айыра алмай жат өлсін, Жат жанынан түңілсін — Бәріңіз бір енеден туғандай болыңыз», — деді Бұқар. «Өзіңді өзің сыйласаң, жат жанынан түңілер», әуелі өз қадіріңе жет» деп тұр әулие. Президент те «Ұлы Даланың жеті қыры» атты мақаласында басы ашық ұлттық тамырдың нәрімен қоректенуді айтты. Өз қадіріне жетпеген адам азады деген сөз.


Сөз арасында «Бұқар жырау мен қаздауысты Қазыбек биді бір-бірінен ажыратып қарауға болмайды» деп қалды академик Ғарифолла Есім. Жаны бар сөз! Меніңше, бұл — ендігі жерде зерттеушілер ден қоя бастайтын соқталы тақырып. Халықаралық жиынды жүргізіп отырған Мұрат Жұрынов әуелгі сөзді облыс әкімі Ерлан Қошановқа ұсынды.
Біріншіден, Бұқар бабамыздың кім болғанын немесе тарихтағы орнын айтып қана қоймай, жаңа көзқарас қалыптастыратын уақыт келді. Елбасымыз «Ұлы Даланың жеті қыры» мақаласында бабаларымыздың өмірі мен өркениеті туралы деректі құжаттарды ғылыми айналымға түсіру керектігін атап айтты. Тарихи сананы жаңғырту мақсатында іргелі зерттеу жүргізу үшін «Архив — 25» атты 7 жылдық бағдарлама құруды тапсырды. «Тың деректер әлемнің бүкіл архивтерінде өз іздеушілерін күтіп жатыр», — деді Елбасы. Мұндай мүмкіндіктерді мүлт жібермеуге тиіспіз. Қытайдың әйгілі Конфуциі туралы қаншама ғасырлар өтсе де, әлі де жаңа деректер табылып жатыр. Ал Бұқар жырау жайлы деректер елімізден бөлек, Ресей, Өзбекстан, Түркия, Қытай мұрағаттарында шаң басып жатуы әбден мүмкін. Сіздер, зерттеуші ғалымдар, оны бізден де жақсы білерсіздер.


Екіншіден, Бұқар бейнесі — жеке тұлғаның ғана емес, қазақ халқының, қала берді, қазақ тарихының бейнесі. Алдағы уақытта елімізде бұқартану институтын ашу қажеттігі туатын сияқты. Себебі жырау — тарих қойнауынан жеткен алтын қазына. Бұл — Бұқарды ғана тану емес, сонымен бірге, бүкіл қазақ руханиятын таныту дегенді білдіреді. Сананың, ұлттың жаңғыруы да осыдан басталары анық, — деді Ерлан Жақанұлы.
«Бұқар жыраудың геометриялық ойлау тәсілі» тақырыбында баядама жасаған академик Ғарифолла Есім былай дейді:
«Бұқар жырау заманында биліктің үш институты болған. Жыраулар, билер, хандық институты — олар. Жаңа облыс әкімі дұрыс айтты. Жыраулар институты қажет және ол Бұқар атында болу керек. Бұқарекең мұсылманша терең білген. Ол кездегі мұсылманша оқуда барлық зайырлы пәндер оқытылған. Геометрия, математика — бәрі. Байқап отырсақ, бұл кісінің толғауларында геометриялық өлшемдер жиі кездеседі. «Сегіз қиыр шартарап, Төрт құбылаңды түгел қып, Төріңде жатып салмақтан» дейді Бұқар Абылай ханға. Осы үш жолда бес ұғым, түсінік тұр. «Сегіз қиыр», «шартарап», «төрт құбылаң» дейді. Төрт бұрыш демейді. Шығыс, батыс, терістік, түстік. Соны түгел қылып, қамтып, меңгеріп, түсініп, тегістеп алып барып бір-ақ төріңде жатып салмақтан дейді. Төр — өзінің елі. Егер өз төріңде отырмай, босағада тұрып айтқан сөзің елге өтпейді деген сөз. Шартарап деген ұғым Абайда да кездеседі. Шар – бүкіл дүние, тарап деген — сегіз қиыр, жан-жағы. Сегіз қиырға кетеді сөзі. Ол кезде жай әншейін сөз жоқ. Сөз деген — шешім. Сенің, менің айтқан сөзім шартарапқа, әлемге тарайды дейді Абылайға. Сонда Бұқар — әлемдік деңгейдегі ойшыл адам деген сөз. Бүкіл әлемнің математикалық моделін жасап отырып сөз сөйлейді.
Қазақта «сегіз қырлы, бір сырлы» деген сөз бар ғой. «Домбыра тартатын, тағы басқа өнері бар адамды айтады» деп біз жұтаңдау түсіндіреді екенбіз. Олай емес. Бұл сөздің мазмұны — бір істің сегіз шешімі бар деген сөз. Бір шешіммен қалатындар — суицидқа жақын болуы мүмкін. Амалдың жоқтығынан. Екі шешім табушылар — өмір сүрушілер. Үш шешім табатындар — ақылдылар. Бір істің төрт шешімін табатындар — кемеңгерлер. Ал енді бір істің бес шешімін табатындар – пайғамбарлар болуы мүмкін. Алты, жеті шешімін табатындарды мен білмеймін. Сегіз шешімін табатынды білем, ол — Жаратушы Алла.
Бұқар — терең білімді ойшыл. Толғауларының бәрі — ойға құрылған. Абылай ханға «ойла!» деп ескерткен жалғыз кеңесші», — дейді Ғарекең.
Бұқар бабаның қасиеттеріне тоқталған жазушы Алдан Смайыл бүгінгінің сөзін айтты. «Жүзге бөлінген ақыры бір табысады, дінге бөлінген қырғи-қабақ шабысады. Сол шабыстың соңы не болатынын терең ойлап жүрміз бе? Бұқар даналығына сүйенсек, келешектің кемел бағдары тұрған жоқ па?» — деді Алдан Зейноллаұлы. Шеттен келген ғалымдарымызда ерекше толғаныспен сөз өозғады әсіресе Туркиядан келген, Ерпай Илис мырза, осы хабарды алғанда қатты қуандым іздендім интернеттен іздедім мардымды ештеме таппадым Бұхар бабамызды жоғарыда айтқандай зерттеу керек мына қойылымдарды біздерге дегілерде көрсе түрікше басқа тілде аударылса… деген ойын білдірді
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Еуразия Ұлттық университетінің профессоры Аманжол Әлтай баяндама жасағанда зал сілтідей тынып тыңдады. Бұқар толғауларын бүгінгімен ұштастырған ақын сөзінің мазмұнын содан аңғаруға болғандай еді.
«Бұқар жырау Қалқаманұлы поэзия-сының негізгі алтын арқауы — ел бірлігі. «Ағайынның аразы — елдің сәнін кетірер» дейді. Яғни, мемлекеттің тұтастығы, ұлттың ұйысуы — әрбір шаңырақтан басталатынын меңзейді. Қазақтың көш бастаған, топ бастаған төрелері, билері, батырлары бір-бірімен тату болса, сол хандық заман қайраткерлері ұлтты ұйыстыра алса, олардың соңынан ерген халықтың да мерейі асқақ болатынын ескертеді. Бабамыз елді бірлікке, татулыққа шақырудың бірнеше түрін көрсетеді. Бұқар поэзиясы ұлттық сананың, мемлекеттік сананың айқын көрінісі деп түсінуіміз керек. «Өкпең менен қабынба, Өтің менен жарылма, Орыспенен соғысып, Басына мұнша көтерген, Жұртыңа жаулық сағынба!» — дейді жырау. Яғни, сол заманның өзінде Бұқар бабамыз қазақ баласының таңдаған жолы — өзге елді шабу, соғысу емес, бейбітшілік пен бірліктің сара жолы екендігін, өзге елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанда ғана мемлекеттің төрт құбыласы тең болатындығын ескертеді. Осы тұрғыдан алғанда, Бұқар бабамыздың синкретті болмысының бір қыры — қазақ хандығының сыртқы саясатын бекемдеу, оған орасан зор үлес қосқан елшілік, мәмілегерлік қырын баса айтуымыз керек» деген Аманжол Әлтай баяндамасында ұлы жыраудың барлық асыл қасиеттеріне тоқталып, ақылмандығын паш етті.

ОЙЛА

Көкшетаудан салдырған
Қара үңгір жолдары.
Сабантаудан жиылып,
Бес сан болды қолдары.
Өзің қонған Көкшетау,
Кәпір қала салды, ойла!
Жарқақ деген жерлерге
Шашылып шеті барды, ойла!
Атбасар мен Қалқотан
Балығы тәтті су еді,
Өне бойын шандып ап,
Сүзекісін салысты, ойла!
Қарқаралы деген тауларға
Қарқарасын шанышты, ойла!
Бетеге мен көденің
Берекесі қашты, ойла!
Көкмұрын деген жерлерге
Қыстауын сонан соқты, ойла!
Жылқының суат суына
Шошқасын әкеп төкті, ойла!
Ұлытау шеті Созақтан,
Созақтан бергі жерлерден
Көкорай шалғын көре алмай,
Шұбырып қазақ кетті, ойла!
Нұраның бойы Ақмола,
Есілде бар Қараөткел,
Екі өткелдің аузынан
Тас қорғанды салды, ойла!
Баянаула, Қызылтау,
Оны да кәпір алды, ойла!
Шүршітпенен құлақтас,
Қырғызбенен жұбаптас.
Ортасында ұйлығып,
Кетпейін десе, жері тар,
Кетейін десе, алды-артын
Қоршап бір алған кәуір бар.
Ұйлыққан қойдай қамалып,
Бүйірінен шаншу қадалып,
Сорлы бір қазақ қалды, ойла!

Келісті қойылым — «Көмекей әулие»

Жыл бойы тойланып, қорытынды түйіні екі күнге созылған баба мерейтойының соңы — актер-драматург, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Кеңес Жұмабековтің “Көмекей әулие” тариxи драмасымен түйінделді. Қоюшы-режиссері — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Болат Ұзақов. Естеріңізде болса, аталған қойылымды жаз айларында С.Сейфуллин атындағы облыстық драма театрының ұжымы Кереку-Павлодарға апарып қойып қайтқан. Осы жолы жыраудың 350 жылдық тойының түйіні ретінде Станиславский атындағы облыстық орыс театрында сахналанды.
Көрермен ыстық ықылас танытып, ыждаhaтпен қабылдады қойылымды. 10 жастан асқанша сөйлемеген бала Бұқар мен әкесі Қалқаман екеуінің арасындағы баланың тілі шығуына себеп болған оқиғадан бастап, баба өмірінің белді-белді кезеңдерін қамтыған драма көңіл тоғайтты. Көмекей әулиенің қалыптасу кезеңінен бастап, Абылай xанның кеңесші, ақылманы бола білген көрегендігі мен кемелдігін автор тариxи деректермен жымдастыра білген.
Бұқар жырау рөлінде — театр, кино саласындағы белгілі актер, қою да қуатты қоңыр даусымен де, зор тұлғасымен де ерекшеленетін Қайрат Кемалов. Баба кейпіне ене алды. Сендіріп ойнады. Абылай xан рөлін сомдаған — жас актер Наурызбай Есей. Кей тұстарында аздаған кемшілікке ұрынғанымен, халық жылы қабылдады. Соған қарағанда, “Қара сөз білмейді, тек сөйлесе көмекейі бүлкілдеп жырлай бастайды екен” деп Мәшhүр Жүсіп Көпейдің жазғанындай, xан мен Бұқардың арасындағы ел мен жер тағдырына қатысты өзекті диалогтар жүректерге жеткенге ұқсайды. Әсіресе, қойылымда кіші жүз жұртының азғантай бөлігінің Арқаға келіп қоныстанғаны ұтымды қиюласқан. Сонда көшті алғаш көрген Бұқар жырау бәйбішесінің ақылды бейнесі. Ерінің жоқтығын сездірмейтін қазақ әйелдеріне тән салиқалы болмыс. Сондай-ақ, ру арасындағы жағдайды ушықтырған Садырдың әлегі де тамаша көрініс тапқан. Оны жалғыз Бұқар тоқтатады. Тарихта да, жырда да солай. Осы тұрғыдан алғанда, автордың шеберлігін айтпай кетпеуге болмайды. Әлгіндегі қазақ әйелінің образының өзі тарқатып жазса, бір мақалаға жүк. Садырдың машақаты да. Алайда, Садырдың жанында ержүрек қыздың рөлін ойнаған актрисаның сөйлеу мәнері қазақ тілінің дыбысталуына мүлде жат. Орысша оқыған баланың қазақшалағанына тән. Сосын ай атауына байланысты болмаса, қазақта «қараша» деген сөз жоқ. Қарашы халық делінеді. «Ханның жақсы болмағы — Қарашының елдігі. Қарашы халық сыйласа, Алтыннан болар белдігі» деп Бұқардың өзі айтпай ма?
Қойылым соңында сөз алған академиктер Мұрат Жұрынов пен Ғарифолла Есімов Сәкен театры шығармашылық ұжымының еңбегін жоғары бағалады. «Кешегі тариx бүгінге ғана емес, ертеңге керек. Қойылым саxна заңдылықтарына сай, негізгі айтпақ ойдың төңірегінде өрбіп, бас-аяғы жұп-жұмыр дүние болып шыққан» деген Ғарифолла ағамыз драманың тариxты ұрпақ санасына жеткізу сияқты маңызды міндетті атқарып тұрғанын атап өтті. Автор Кеңес Жұмабеков пен театр әртістерін құттықтады.
Көрермендер қатарында осы күндері ғылыми конференцияға қатысқан түркиялық, үндістандық қонақтар да болды.
Сонымен қатар, «Қазақстан-Заман» ЖШС-ның Бас директоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Сәуле Мешітбайқызы пьеса авторын құттықтап, театр ұжымына алғыс білдірді.

Бір ерекше салиқалы салмақты әлемдік деңгейдегі кешенді конференция болды, ризашылығымыз шексіз. Менің әріптестерім бар іс-шараларына қатысты. Көрермендер қызыға тыңдады. Ризашылықтарын білдіріп жатты. Рухани жаңғыру аясында Ертіс-Баян өңірі «жарысып» ерекше іс-шаралар өткізді. Бұл халыққа керек шара. Осы екі күнде мен өзім ерекше рух алдым. Ғалымдар баяндамасынан. Киноға да, театрға да жастар сыймай түрегеп тұрды. Бұл қуанарлық жай. Республикамызда жекеменшікке өтпеген кинотеатр осы Қарағанды қаласында екен. Отандық киноларды көрсетіп, аудан аудандарда апарып көрсетеді екен. Осы екі күндегі кино мен қойылымда мектептерде ЖОО-да қойылса тәрбиелік мәні зор болып, жастарымыз рухтанар еді.

Жәнібек ӘЛИМАН

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған